Agra Art | Aukcje

Pierwszy obiekt z tej aukcji

- 11 grudnia 2016

Obiekt w archiwum

[ status: zarchiwizowany ]
Tytuł:
POLONIA, 1894
Nr:
22659
Technika:
węgiel, papier
Wymiary:
44 cm x 25 cm
Cena wywoławcza:
38 000 zł
Cena uzyskana:
39 000 zł
Informacje o dziele:

sygn. p.g.: SW (monogram wiązany)

 

Na odwrocie odręczny napis na oprawie: POLONIA 1894 | WŁASN. PROF. DR KRYSZTAŁOWICZ [!] | W WARSZAWIE. Poniżej pieczęć lakowa z odciśniętym herbem oraz celna nalepka przewozowa: UNITED STATES CUSTOMS SERVICE INSPECTED BAGGAGE

 

Rysunek był pierwotnie własnością Franciszka Krzyształowicza (1868-1931) profesora medycyny na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a od 1919 profesora Uniwersytetu Warszawskiego. Przyjaciel, szkolny kolega i lekarz artysty miał pokaźną kolekcję jego prac, w tym własny portret, portret żony, słynne Chochoły i jeden z Widoków na Kopiec Kościuszki. Część zbioru (11 prac) pp. Krzyształowiczowie przekazali do Muzeum Narodowego w Warszawie. Natomiast losy prezentowanego rysunku nie są znane; wiadomo tylko, że po wojnie (via USA ?) znalazł się ponownie w Europie.

 

Rysunek Polonia wiąże się z historią witraża projektowanego dla Katedry Łacińskiej we Lwowie. W świątyni tej prowadzono prace renowacyjne i postanowiono dodatkowo ozdobić ją witrażami. Inicjatywa by ich wykonanie powierzyć, m.in. przebywającym wówczas w Paryżu, utalentowanym młodym artystom - Stanisławowi Wyspiańskiemu i Józefowi Mehofferowi, wyszła od historyka sztuki, ks. prof. Eustachego Skrochowskiego, członka Komitetu odnowy Katedry.

 

Jesienią 1892 roku Wyspiański otrzymał zamówienie na witraż przedstawiający Śluby Jana Kazimierza, Mehoffer na Kazimierza Wielkiego - fundatora Katedry. W lutym 1893 obaj artyści rozpoczęli prace nad projektami witraży. Projekty Mehoffera przyjęto i skierowano do realizacji w listopadzie 1893, natomiast projekt Wyspiańskiego - przedstawiony lwowskiemu Komitetowi w wersji ostatecznej w sierpniu 1894 - wzbudził kontrowersje. Komitet restauracji Katedry zasugerował zmiany i poprawki, dotyczące głównie zbyt gminnych a nawet „szpetnych“ rysów Matki Boskiej i postaci w górnej części witrażu. Urażony artysta na te poprawki nie przystał i zabrał kartony do Krakowa, wystawiając je następnie w Sukiennicach. Witraż pozostał w fazie projektu.

W tym wczesnym dziele Wyspiańskiego dostrzegalne są inspiracje zarówno malarstwem Matejki, mistrza i nauczyciela artysty, jak i sztuką krakowskiego gotyku. Kompozycję witrażu Wyspiański ujął dwustrefowo, dzieląc ją na strefę realną, historyczną i wizyjną, symboliczną. W części dolnej umieścił scenę Ślubów Jana Kazimierza przed lwowskim cudownym obrazem Matki Boskiej, w części górnej - wizję omdlewającej Polonii otoczonej postaciami płaczków, a ponad nimi jeszcze Matkę Boską z Dzieciątkiem i Archanioła Michała. Całość daje sugestywne wrażenie niepohamowanego pędu w górę, ku postaci Madonny.

Pęd ten podkreśla spiętrzenie postaci i drzewca sztandarów w części dolnej, a wyżej - wzniesione w górę ręce płaczków, które upodobniają się do długich łodyg zeschłych kwiatów dopełniających całości kompozycji.

Poszczególne fragmenty projektu witraża były przedmiotem szkiców, rysunków, a także skończonych, oddzielnych opracowań. Niektóre - jak np. Matkę Boską z Dzieciątkiem - Wyspiański powtarzał także w odrębnych, późniejszych kompozycjach. Kilkakrotnie opracował także samą postać Polonii, personifikację cierpiącej Polski przedstawionej jako omdlewająca kobieta w podbitym gronostajami czerwonym królewskim płaszczu i z podwiązanym do pasa Szczerbcem.

 

W czasie opracowywania koncepcji i prac nad witrażem do lwowskiej Katedry Wyspiański, głęboko przejęty tematem, napisał dramat Królowa Korony Polskiej (1893). Zawarty w nim literacki opis wizji Jana Kazimierza współbrzmi z malarską wizją artysty.

 

Ha! Patrzcie...

świec płomienie

jak strumienie gorejące

płyną w sklepienie.

Kadzideł dymy

oplątały widzenie ...

Kwiaty z ołtarza uciekają,

do stropu biegą.

Góra płynie niesiona

przez tłum ludzi ...

włosy na wiatr, ramiona

obnażone...

uchyla się płaszcz szkarłatny

 

 

[...]

Rozpacz, żale

jęki nad sobą słyszę,

serce pęknąć chce z bólu.

 

[...]

To Polska nasza niesiona.

Polska to nasza styrana,

Polska to nasza zhańbiona.

Orły frunęły z płaszcza

ku Maryi płyną w niebo ...

 

S. Wyspiański, Królowa Korony Polskiej, Dzieła zebrane, 1964, t. 1, s. 48-50

 

Polonia jest reprodukowana i opisana w tzw. „katalogu Świerza“ [w]:

- S. Przybyszewski, T. Żuk-Skarszewski, S. Świerz, Stanisław Wyspiański. Dzieła malarskie, Biblioteka Polska, Kraków, Warszawa, Bydgoszcz 1925, s. 108, nr kat. 99, il. tabl. VIII (Studjum do „Polonji“; rys. węglem (r. 1894), własność prof. dr Franciszek Krzyształowicz w Warszawie).

 

Tekst niniejszej noty opracowany w oparciu o artykuł Elżbiety Charazińskiej:

- Projekty witraża dla katedry rzymsko-katolickiej we Lwowie [w:] Jak meteor... Stanisław Wyspiański (1869-1907). Artyście w setną rocznicę śmierci, Katalog wystawy dzieł ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 2007, s. 66-69.

więcej

Stanisław Wyspiański:

Stanisław Wyspiański (Kraków 1869 - Kraków 1907) pochodził z ubogiej rodziny mieszczańskiej o silnych tradycjach patriotycznych i artystycznych. Był synem rzeźbiarza-snycerza Franciszka, w wieku siedmiu lat osierocony przez matkę, mając lat jedenaście został przygarnięty przez jej rodzinę z powodu postępującego alkoholizmu ojca.

Patriotyczna atmosfera domu wujostwa, ich goście - wybitni krakowscy uczeni i artyści - wpłynęli na zainteresowania historią ojczystą, przeszłością Krakowa oraz na ukształtowanie świadomości i postawy Wyspiańskiego.
Będąc uczniem gimnazjum, zdradzający talent malarski Wyspiański zapisał się na studia w Szkole Sztuk Pięknych na rok 1884-1885, które podjął po maturze i odbł w latach 1887-1891, 1892-1893, 1894-1895 pod kierunkiem Władysława Łuszczkiewicza, Floriana Cynka i Izydora Jabłońskiego.
Równolegle studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim historię sztuki i literatury.

Przez siedem miesięcy na przełomie 1889-1890 pracował u boku Jana Matejki przy polichromii kościoła Mariackiego. Dzięki stypendium, w marcu 1890 wyruszył w pierwszą półroczną podróż artystyczną po Europie, przez Wiedeń, Włochy do Paryża, ze zwiedzaniem katedr gotyckich we Francji, w Niemczech, odwiedzając Monachium, Bayreuth, Drezno, Pragę, a także Wrocław, Poznań i Gniezno. Po powrocie, na zlecenie Matejki projektował uzupełnienia gotyckich witraży do kościoła Mariackiego. Po otrzymaniu nowego stypendium w maju 1891 wyjechał do Paryża.

Do końca tego roku mieszkał razem z Józefem Mehofferem w jednej pracowni, obaj nie  dostali się do Ecole des Beaux-Arts, ale podjęli studia w Academie Colarossi - Wyspiański w atelier Gustavena Courtiois, a także u J. Blanca i L. A. Girardota. Obaj też przystępują do kolejnych konkursów dla Rudolfinum w Pradze oraz na kurtynę do Teatru Miejskiego w Krakowie, w których przegrywają. W 1892 przyjaciele rozstają się burzliwie.

Wyspiański wynajął wówczas własną pracownię, zaczął pisać pierwsze utwory dramatyczne, odwołując się do mitologii. Obaj z Mehofferem zostają zaproszeni do konkursu na witraż do katedry we Lwowie Wyspiański jesień 1892 i zimę 1893 spędził w Krakowie, w lutym powrócił do Paryża, gdzie znowu zamieszkał z Mehofferem aż do jesieni, gdy wyprowadził się do własnego atelier. W grudniu 1893 Wyspiański odwiedził Kraków, gdzie zaprezentował wystawę portretów i krajobrazów paryskich uznanych przez krytykę za impresjonistyczne.

Wiosną 1894 powrócił do Paryża, skąd gotowy projekt witraża Śluby Jana Kazimierza wysyłał na konkurs do Lwowa. Do Krakowa przyjeżdża w październiku 1894 i z powodu nieprzedłużenia stypendium pozostaje już na stałe.

Trwający dwa i pół roku okres paryski zaważył na ukształtowaniu symbolicznej sztuki Wyspiańskiego, który wówczas rozszerzył swój światopogląd poznając modne koncepcje teozoficzne Edouarda Schurego, filozoficzne  Friedricha Nietzschego, zgłębiając też dramat antyczny i mitologię oraz fascynując się współczesnym teatrem. W l. 1895-1897 pracował nad projektami i realizacją monumentalnego zespołu polichromii i witraży do kościoła Franciszkanów w Krakowie, których wykładni upatruje się w systemie hermetycznej kosmogonii; równolegle stworzył cykl ilustracji do Iliady i rozpoczął serię symbolicznych płócien nawiązujących od rodzimych legend.  

Na rok 1898 przypadł debiut literacki i teatralny artysty: ukazał się drukiem dramat Legenda I, a Teatr Miejski wystawił dramat Warszawianka. Wyspiański znalazł się w gronie założycieli Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a w 1898 został kierownikiem artystycznym czasopisma ,,Życie". Tworzący w pewnej izolacji i zachowujący dystans wobec otoczenia, w owym czasie zbliżył się znacznie do środowiska artystycznego, bywał w ,,Paonie", gdzie stworzył serię kapitalnych portretów bywalców lokalu.

W 1900 rozpoczął pracę nad dramatem Noc listopadowa i szkicami projektów witraży do katedry na Wawelu; 18 września poślubił  Teofilę Pytko, służącą swej ciotki i matkę trójki jego dzieci; 20 listopada był obecny na ślubie przyjaciela, pisarza Lucjana Rydla z Jadwigą Mikołajczykówną i na ich słynnym weselu w dworku Włodzimierza Tetmajera w Bronowicach.Wydarzenie to uwiecznił w rozrachunkowym dramacie scenicznym Wesele, którego premiera odbyła się w Krakowie 16 marca 1901.

W 1902 r. został mianowany docentem na wydziale sztuki dekoracyjnej i kościelnej w Akademii Sztuk Pięknych. Mimo pogarszającego się stanu zdrowia, w 1903 zajmował się inscenizacją swych dramatów na scenie teatru krakowskiego, w 1904 projektowaniem wystroju Domu Towarowego Lekarskiego, urządzeniem tzw. Świetlicy Towarzystwa Artystów Polskich ,,Sztuka", a wraz z architektem Władysławem Ekielskim  projektem  przywrócenia świetności opuszczonego przez władze austriackie wzgórza wawelskiego, zamierzając je wynieść do rangi symbolicznej wawelskiej Akropolis; nadal powiększał galerię portretową wybitnych osobistości, malował wizerunki rodzinne, w grudniu - namówiony przez Feliksa Jasieńskiego - rozpoczął serię pastelowych pejzaży widoku z okna pracowni. W 1905 kandydował w konkursie na stanowisko dyrektora Teatru Miejskiego, ale nieprzychylna postawa środowiska zmusiła go do wycofania się.

Poważna choroba weneryczna czyniła szybkie postępy, artysta krótko przebywał w lecznicy dla nerwowo chorych. Latem 1906 przeniósł się do własnego domu we wsi Węgrzce pod Krakowem, otrzymał też nominację na profesora w Akademii. W 1907 ukazały się drukiem dramaty o tematyce historycznej, mitologicznej i współczesnej. Po chwilowym polepszeniu stanu zdrowia latem, jednak artysta zmarł 28 listopada w krakowskiej klinice, otoczony przez rodzinę i przyjaciół; po uroczystej mszy żałobnej w kościele Mariackim trumna została złożona w Krypcie Zasłużonych kościoła Paulinów na Skałce. 

Podporządkowane imperatywowi artystycznej syntezy sztuk, zamknięte w l. 1889-1907 oeuvre Wyspiańskiego obejmuje 17 utworów dramatycznych i rapsodów oraz poetyckie drobiazgi dedykowane przyjaciołom, setki portretów, dziesiątki pejzaży, niezliczone ilości studiów i rysunków do projektów witraży i polichromii, studia kostiumologiczne i projekty scenograficzne, meblarskie, okładek książkowych, winiet, przerywników oraz rysunki inwentaryzacyjne. Uderza niespotykana żarliwość i moc twórcza artysty poddanego przez wiele lat presji śmiertelnej choroby.

Jego sztuka, podobnie jak cała epoka, zbudowana jest ze sprzeczności. Wyspiański tworząc własną artystyczną wizję świata i człowieka, usiłuje w swych dziełach literackich i malarskich pogodzić tradycję ze współczesnością, realia faktów historycznych i życia codziennego oraz obserwację natury. 

(napisała: Elżbieta Charazińska)

 

Data aukcji Nr kat Wywoławcza Uzyskana Zmień:
2016-12-11 1 38 000 zł 39 000 zł N/A PLN USD