inne tytuły: Pokątny pisarz, Pisarz gminny, Wiejski adwokat, Pisarz wiejski

sygn. l.d.: Włodzimierz Tetmajer | Kraków – 1892

Na ramie l.d. papierowa ząbkowana biała naklejka z wystawy czasowej “Polish Painting“ w The Metropolitan
Museum of Art z numerem 3889 oraz biała papierowa naklejka domu aukcyjnego z numerem M/162;
w p.g. rogu papierowa biała naklejka z napisem czarnym tuszem B2;
wzdłuż górnej listwy ramy napis białą kredą: property of Sylwin and Aniela STRAKACZ.

Dzieło Wiejski skryba (znane również pod tytułem Wiejski adwokat) to jeden z najsłynniejszych, monumentalnych i najbardziej wyjątkowych obrazów we wczesnym dorobku malarskim Włodzimierza Tetmajera. Niemal zaraz po namalowaniu płótno zostało zaprezentowane na wystawie światowej w Chicago, oraz w Filadelfii,gdzie artysta zdobył za nie srebrny medal. W kolejnych latach Skryba był wielokrotnie wystawiany, reprodukowany i szeroko wzmiankowanyw literaturze przedmiotu. Dzieło ma także ciekawą proweniencję – znajdowało się w dwóch słynnych kolekcjach prywatnych: najpierw w zbiorach Sylwina i Anieli Strakaczów, a następnie w znakomitej kolekcji Zbigniewa Mikulskiego.

Trzeba z całą mocą podkreślić, że Wiejski skryba to płótno z wczesnego okresu twórczości artysty, z którego zachowało się do dziś stosunkowo niewiele obrazów, a gros z nich zaginęło. Czyni to oferowane płótno bezcennym unikatem, będącym obrazem o najwyższej klasie malarskiej, doskonale reprezentującym wybitny talent młodego, lecz w pełni dojrzałego artysty.

Wiejski skryba został namalowany w przełomowym okresie życia i twórczości, kiedy to Włodzimierz Tetmajer osiadł już na stałe w podkrakowskich Bronowicach. Jest to jedna z jego wcześniejszych, słynnych kompozycji należących do tzw. cyklu „bronowickiego“. Powstała w czasie, gdy artysta był już pełnoprawnym uczestnikiem społeczności Bronowic. Od 1890 roku podkrakowska wieś stała się dla Włodzimierza Tetmajera przestrzenią życia, a nie tylko źródłem inspiracji. Malarz nie przyjeżdżał tu jak etnograf czy letni gość, lecz wszedł w sam środek wiejskiej wspólnoty – ożenił się z córką tutejszego włościanina, Anną Mikołajczykówną, założył rodzinę, uczestniczył w codziennych zajęciach, świętach i obrzędach, poznał miejscowy język, obyczaje i hierarchie społeczne. Jego malarstwo było już wówczas artystycznie dojrzałe, wysoce zindywidualizowane, z wykształconą i w pełni autonomiczną manierą. Wiejski skryba powstał jednak jeszcze w krakowskiej pracowni artysty, mieszczącej się w wynajętych pomieszczeniach Szkoły Sztuk Pięknych na Kleparzu, jeszcze przed ostatecznym urządzeniem jego własnego, słynnego atelier w Bronowicach. Do postaci siedzącego tytułowego pisarza pozował artyście Antoni Kowalski, którego wizerunek można rozpoznać również w innych dziełach artysty.

Namalowana w realistycznej konwencji rozbudowana scena rodzajowa rozgrywa się w półmroku wnętrza wiejskiej izby, zapewne karczmy. Tematem dzieła jest tzw. „godzenie umowy“ – uwiecznienie niezwykle ważnego w życiu mieszkańców Bronowic momentu, prawdopodobnie dotyczącego prawnego zapisu gruntu lub nieruchomości. Przy niewielkim, drewnianym stole siedzi tytułowy wiejski skryba. Sam bohater obrazu jest postacią niezwykle interesującą. Skryba – człowiek piśmienny, pośrednik między światem urzędowym a społecznością wiejską – należał do najważniejszych osób ówczesnej wsi. Pisał listy, podania i testamenty, odczytywał dokumenty, pomagał w sprawach urzędowych i często był powiernikiem rodzinnych tajemnic oraz lokalnej historii. Stanowił swoistą wiejską elitę – człowieka obdarzonego autorytetem wynikającym z wiedzy i umiejętności. Mężczyzna, przed którym leży zapisana kartka papieru, trzymając w jednej dłoni pióro, zaś w drugiej papierosa, uważnie słucha nachylonego nad nim chłopa. Ten zaś, żywo gestykulując, wyraźnie mu coś wskazuje i tłumaczy zawiłości zawieranej transakcji. Po przeciwległych stronach stołu siedzą dwie pary włościan, będących zapewne obiema stronami spisywanej umowy. Obecni tam mężczyźni są ubrani w charakterystyczne, tradycyjne sukmany i noszą na głowach filcowe kapelusze z szerokim rondem. Natomiast siedząca na pierwszym planie kobieta jest odziana w barwny strój bronowicki – kraciastą chustę oraz czepiec wykonanyze wzorzystej chusty.

Izba jest pogrążona w głębokim półmroku. Wpadające przez jedno niewielkie okno ostre promienie południowego słońca wyraźnie oświetlają blat stołu i padają świetlistymi refleksami na postaci i sprzęty domowe. Szczególnie interesująco artysta rozwiązał partię okna. Ustawione w jego świetle na szczeblinach butelki z zielonego i brunatnego szkła nabierają intensywnych, niemal czystych tonów. Ten pozornie błahy element rodzajowej obserwacji staje się ważnym akcentem kolorystycznym kompozycji i zapowiada rosnące zainteresowanie Tetmajera światłem i barwą. W kompozycji zwraca także uwagę mistrzowskie ujęcie portretowanych sylwetek „pod światło“, które jest już obecne w kilku innych, znakomitych obrazach Tetmajera pochodzących właśnie z wczesnego okresu twórczości, na przykład w znanym dziele Tawerna neapolitańska. Rozwiązanie to wywodzi się bezpośrednio ze studiów światła i postimpresjonistycznych eksperymentów z barwą, które zaowocowały jego indywidualnym stylem malarskim, w którym naczelną rolę odgrywa intensywna plama barwna.

Żywa kolorystyka kompozycji – jak zauważa Marta Marek – przedstawiających barwne obrzędy i epizody z codzienności podkrakowskich chłopów, sprawia, że niekiedy dzieła Włodzimierza Tetmajera są odbierane dość powierzchownie – jako urokliwa, sielska anegdota. W rzeczywistości płótna Tetmajera wykraczają daleko poza dekoracyjną formę: kryją w sobie głębokie, uniwersalne studium ludzkiego losu. Baczne oko pełnego empatii artysty jest obecne zwłaszcza w dziełach powstałych przed 1900 r. Jak pisze Marta Marek: Tajemnica tkwi w bezbłędnym podpatrzeniu i odtworzeniu szczegółów świadczących o twardych, surowych warunkach życia – spracowanych, dużych chłopskich dłoni, wielkich stóp, niezdarnych gestów, za przedstawieniem których podąża użycie środków formalnych, fakturowo traktowanych powierzchni płócien (M. Marek, P. Hapanowicz, Włodzimierz Tetmajer. Siła barw, s. 23).

Słowa te idealnie wręcz opisują Wiejskiego skrybę. Ta wczesna kompozycja, pod pozorem pełnej spokoju sceny rodzajowej, w subtelny sposób przemyca prawdę o chłopskim trudzie i powadze walki o każdy morg ziemi. Surowe rysy twarzy włościan i ich sztywne pozy to nie sielanka, lecz chłodny obiektywizm wywodzący się z nurtu weryzmu, który artysta przyswoił dzięki znajomości z Aleksandrem Gierymskim. Brutalność w operowaniu pędzlem i chropowata struktura malarska, o której wspomina dalej Marta Marek, wzmagają ekspresję dzieła. Badaczka konkluduje swą myśl, stwierdzając, że gruba, nawarstwiająca się farba formująca grudki: jako zastosowany środek wyrazu dodatkowo wydobywa i wzmacnia jakiś rodzaj prawdy o świecie odtworzonym na obrazie (Tamże, s. 24).

Właśnie ta naga, nieupiększona prawda czyni ze Skryby tak wybitne, autentyczne i przejmujące dzieło jednego z najwybitniejszych twórców okresu Młodej Polski.