ALBUM JANA MATEJKI

z tekstem objaśniającym przez Kazimierza Władysława Wójcickiego

nakład i druk Salomona Lewentala

Warszawa, 1873-1876

Publikacja ukazywała się w latach 1873 - 1876 cyklicznie, w formie zeszytów, do których dołączono ozdobną oprawę - okładkę.

Unikalny, kompletny „Album“ o kartach formatu 45 x 57 cm w luksusowej skórzanej oprawie wykonanej współcześnie wg oryginału; tłoczenia i złocenia na licu i grzbiecie. Papier wydawca zamawiał specjalnie w „fabrykach krajowych“ - Moesa w Pilicy i Roeslera w Jeziornie.

Album zawiera 49 tablic z jednostronnie odbitymi drzeworytami przedstawiającymi portret Matejki i jego dzieła; każdą z tablic poprzedza oddzielna karta z objaśniającym tekstem autorstwa Kazimierza Władysława Wójcickiego (1807-1912).

Na pierwszej, nienumerowanej tablicy znalazł się portret Jana Matejki, na następnych 48 numerowanych - drzeworyty według jego dzieł, rytowane przez różnych artystów; umieszczone pojedynczo lub po kilka na jednej planszy, dalej - spis ilustracji i autorów rycin, na końcu - nota wydawcy z datą 31 maja 1876 roku.

Tablice przedstawiają ważne historyczne obrazy Jana Matejki, m.in. Kazanie Skargi, Stańczyka, Rejtana, Batorego pod Pskowem, Unię lubelską, Kopernika, Wernyhorę, Śmierć Przemysława, Iwana Groźnego, a także portrety postaci historycznych i współczesnych oraz widoki budowli i detali architektonicznych, m.in. z Krakowa, Lwowa, Żółkwi, Wiśnicza, zamku w Podhorcach etc.

Przygotowawcze rysunki na klockach drzeworytniczych w większości wykonał sam Jan Matejko, a po jednym - „zdjętym z fotografii“ - Florian Cynk (1838-1912), Julian Maszyński (1847-1901) i Stanisław Witkiewicz (1851-1915).

Autorami drzeworytów byli: Piotr Dyamentowski (czynny 1871-1878), Edward Gorazdowski (1843-1901), Gustaw Hähle (artysta niemiecki), Józef Holewiński (1848-1917), Michał Kluczewski (czynny 1869 -1875), Kazimierz Krzyżanowski (czynny 1860-1878), Aleksander T. Regulski (1839-1884), Julian Schübeler (?), Jan Styfi (1839-1921), Andrzej Zajkowski (1851-1914), Franciszek Szymborski (?-1872), Feliks Zabłocki (1846-1874).

Spiritus movens całego przedsięwzięcia, Salomon (Franciszek Salezy) Lewental (1841-1902), wydawca i księgarz warszawski, był dobrze zasłużony dla polskiej kultury. W 1865 założył tygodnik „Kłosy“, z którego „drzeworytni“ wyszło wielu znakomitych drzeworytników. Najcenniejszym z jego przedsięwzięć było podjęcie w 1872 przy „Kłosach“ wielkiego wydawnictwa książek pisarzy polskich i obcych. Wydał własnym kosztem, m.in. dzieła A. Fredry, J. I. Kraszewskiego (którego wykupił z pruskiego więzienia), 47 tomów E. Orzeszkowej, prawie wszystkie dzieła J. Korzeniowskiego itp. Jednym z najciekawszych, pionierskich wydawnictw Lewentala był właśnie „Album Jana Matejki“ zawierający doskonale reprodukcje drzeworytnicze jego obrazów.

O „Albumie“ tym Lewental napisał w nocie „Od wydawcy“: Trzy lata upłynęły od pierwszego ogłoszenia o zamiarze wydania albumu Jana Matejki, a ledwie dziś ten zamiar zdołałem pożądanym skutkiem uwieńczyć [..] Wydawnictwo tego rodzaju, to już nie druk książki zwyczajnej: wykonanie każdego z takich drzeworytów, jak np. Stefan Batory, Sejm w Lublinie i t.p. wymagało po sześć miesięcy czasu, nie licząc użytego do narysowania onych na drzewie [..] nadto takie arcydzieła mogły być odtworzone tylko przez najpierwszych drzeworytników, jakich w kraju mamy niewielu, a jakich za granicą szukać daremno [..] W skład albumu weszły najcelniejsze obrazy mistrza, wykonane w czasach ostatnich; z wyjątkiem reprodukcyj Rejtana, Iwana Groźnego oraz Wieszczby Lirnika, odtworzonych najwierniej przez Panów Maszyńskiego i Witkiewicza, podług fotografij zdjętych z oryginałów, wszystkie inne utwory były przez samego Matejkę rysowane na drzewie [..] wszystkie te rysunki [..] wyrytowanemi zostały w zakładzie Drzeworytniczym Kłosów. [..] O ile skutek odpowiedział mym chęciom, sąd o tem światłej publiczności zostawiam [..] a zawsze mi pozostanie ta pewność, żem dokładał starań najusilniejszych [..] ażeby godnie i sumiennie obowiązek swój spełnić.

Stan zachowania „Albumu“:

oprawa - stan idealny; wewnątrz kilka stron podklejonych, charakterystyczne plamki, ślady zabrudzenia i naderwania części stron, bez żadnej szkody dla grafik ilustracyjnych.

O „Albumie Jana Matejki“ pisali, m.in.:

- Andrzej Banach, Polska książka ilustrowana 1800-1900, Kraków, 1959, s. 449, poz. 721;

- Waldemar Łysiak, Empireum, Wyd. Nobilis, Warszawa 2004, t. I, s. 81.