Adam Mickiewicz Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie Historya szlachecka z 1811 i 1812 r.

Z illustracjami E. M. Andriollego

Lwów [bez daty wydania]

Drukiem F. A. Brockhausa w Lipsku

Książka w ozdobnej oprawie: niebieskie płótno z bogatymi tłoczeniami i złoconymi ornamentami na licu i grzbiecie, ozdobne wyklejki. Brzegi kart złocone. Tekst ujęty w delikatne ramki. Stron 295 + 7 nlb. , format 37 x 28 cm. Stan zachowania bardzo dobry: minimalne przetarcia oprawy, kilka początkowych kart z niewielkimi plamkami, blok introligatorsko wzmocniony nowymi kapitałkami. Na wklejce i stronie przedtytułowej autograf właściciela i data 1932 r. Całość w nowym etui.

Kolejne altenbergowskie wydanie „Pana Tadeusza”, bogato ilustrowane sześćdziesięcioma cynkograficznymi reprodukcjami drzeworytów według rysunków Elwiro Michała Andriollego, zawiera: - 25 całostronicowych ilustracji na tincie, na osobnych wklejkach, 12 ozdobnych inicjałów otwierających każdą z 12 ksiąg, 10 winiet w tekście i 13 finalików. Niemal wszystkie drzeworyty sztychował Andrzej Zajkowski, autorem dwóch rycin był Charles Baude, jednej A. H. Tegetmeyer.

Ta luksusowa, ilustrowana edycja „Pana Tadeusza” ukazała się nakładem lwowskiego wydawnictwa Hermana Altenberga (1848-1885), księgarza i wydawcy, który w roku 1880 zakupił we Lwowie księgarnię F. H. Richtera i rozpoczął na szeroką skalę działalność wydawniczą. Jednym z pierwszych jego przedsięwzięć w tym zakresie było właśnie wydanie „Pana Tadeusza”. Altenberg w 1879 zamówił ilustracje u E. M. Andriollego, który następnie sukcesywnie przesyłał gotowe kartony do Lwowa. Początkowo „Pan Tadeusz” ukazywał się w formie zeszytów, w miesięcznych odstępach. W 1882 ukazało się pierwsze wydanie książkowe, wznawiane później jeszcze kilkakrotnie. Po przedwczesnej śmierci Altenberga firmę z powodzeniem prowadziła jego żona, Zuzanna, a później syn obojga, Alfred Altenberg.

Rysunki E. M. Andriollego, który dzieła Mickiewicza umiał na pamięć, a z „Panem Tadeuszem” nigdy się nie rozstawał (H. Dobrzycki), należą dziś do kanonu polskiej ilustracji książkowej. W momencie powstania oceniane były różnie – tak krytycznie, jak entuzjastycznie. Józef Ignacy Kraszewski pisał: – Niepodobna zaprzeczyć genialności w tych obrazkach i niezmiernego życia, jakie w nie Andriolli wlewać umie... Inaczej nie mógł wyglądać ten świat „Pana Tadeusza”. Przenosi nas na Litwę, którą jeszcze taką, zupełnie podobną, starsi z nas pamiętają. Także Antoni Zaleski nie mogąc się nacieszyć tym „Tadeuszem” ... wyżej wszelkiej pochwały oceniał te cudowne rysunki, ornamentykę, inicjały, winiety.

Zainteresowanie Andriollego „Panem Tadeuszem” w parę lat później zaowocowało jeszcze cyklem dwudziestu dużych kartonów barwnych (tusz, akwarela, gwasz), które powtarzając sceny znane z wydania książkowego, różniły się od nich tylko drobnymi szczegółami oraz oczywiście wprowadzeniem koloru. Kilka tych kartonów znajduje się dziś w zbiorach warszawskiego Muzeum Literatury im. A. Mickiewicza.

Autorzy drzeworytów: Twórcą przeważającej większości drzeworytów wykonanych według rysunków Andriollego, był Andrzej Zajkowski (1851-1914) wybitny warszawski drzeworytnik czynny w latach 1870-1889, ceniony i nagradzany autor wielu prac, zamieszczanych m.in. w czasopismach „Kłosy” i „Tygodniku Ilustrowanym”. Wraz z Janem Styfi założył w 1876 jedną z warszawskich drzeworytni. Dwie ilustracje (Niedźwiedź, Mospanie! i Robak częstujący tabaką) sztychował znany artysta francuski Charles Baude (1853-1935), specjalizujący się w drzeworycie reprodukcyjnym. Jedną z rycin (Pan rejent Bolesta..) wykonał niemiecki artysta A. H. Tegetmeyer.

Wybrana bibliografia:

- H. Piątkowski, H. Dobrzycki, Andriolli w sztuce i życiu społecznem, Warszawa 1904;

- A. Banach, Polska książka ilustrowana 1800-1900, Kraków, WL 1959, str. 453, poz. 788;

- J. Wiercińska, Andriolli. Opowieść biograficzna, Warszawa, LSW 1981, s. 121-132, 286-288, 339;

- G. Socha, Andriolli i rozwój drzeworytu w Polsce, Wrocław, Ossolineum 1988, str.180;

- M. Komza, Mickiewicz ilustrowany, Wrocław, Ossolineum 1987, str. 28-29, 144-146, 206-207;

- A. Bajdor, H. Natuniewicz, Pan Tadeusz w ilustracjach, Gdańsk KAW 1984.