ŻANDARM KONNY Z OKRESU KSIĘSTWA WARSZAWSKIEGO, 1925

akwarela, gwasz, papier, 46,5 x 33,5 cm (w świetle passe-partout)

sygn. p.d.: J. ROSEN | 1925

Według opinii Mieczysława Sicińskiego:

Akwarela przedstawia żandarma konnego z końcowego okresu Księstwa Warszawskiego i początków wojny z Rosją 1812 roku, zapewne w oparciu o informacje i rycinę zawarte w pracy B. Gembarzewskiego z 1905 r., uzupełnione ilustracjami z publikacji francuskich.

Rozkazem cesarza Napoleona I, wydanym z Wilna 1 lipca 1812 roku, na Litwie została utworzona formacja żandarmerii. Miała ona odbywać służbę policyjną, dodawać pomoc wojskową władzom cywilnym, aresztować zbiegów (zapewne dezerterów), włóczęgów i maruderów należących do jakiejkolwiek bądź armii.

W listopadzie 1812 roku zaczęto również formować żandarmerię w departamentach Księstwa Warszawskiego. Świeżo formowane oddziały zostały po odwrocie spod Moskwy przyłączone do dywizji gen. Dąbrowskiego i wraz nią opuściły granice Księstwa, udając się do Niemiec.

Mundur żandarma miał być kroju polskiego. Jednak z zachowanych nielicznych źródeł wynika, iż bardziej był on wzorowany na umundurowaniu żandarmów francuskich. Broń stanowiła para pistoletów, pałasz i lanca dodana być może w miejsce brakujących już karabinków, które w późniejszym okresie zostały uzupełnione. Osiodłanie i rząd koński były typu ciężkiej jazdy, kirasjerów.

Nie jest jednak pewne na ile te ogólne przepisy były respektowane. W albumie Bronisława Gembarzewskiego pt. Wojsko Polskie. Księstwo Warszawskie 1807 – 1814, wydanym w 1904 r., żandarm przedstawiony na rysunku jego autorstwa (str. 327) ma spodnie białe, granatowy frak jest bez wyłogów, jednorzędowy typu szaserskiego. Podobnie w jego albumie Żołnierz Polski (tom 3), poświęconym Legionom i Księstwu Warszawskiemu, żandarm konny wg. przepisu litewskiego (tabl. 267) ma spodnie białe, granatowy frak mundurowy bez wyłogów.

Wprawdzie albumy przedstawiające ubiór Żołnierza polskiego na przestrzeni wieków zostały wydane przez Muzeum Wojska Polskiego dopiero w latach 60-tych, z czarno-białych mikrofilmów, jednak plansze do nich Gembarzewski tworzył w okresie międzywojennym i Jan Rosen mógł konsultować z nim malowane akwarele.

Bardzo dziękujemy Panu Mieczysławowi Sicińskiemu, em. st. Kustoszowi MWP za zwrócenie uwagi na wcześniejszą niepoprawną atrybucję formacji i uzupełnienie opisu.