sygn. l.d.: Wojciech Kossak | 1929

Na odwrocie płótna p.d. napis autorski (czarną farbą): Stwierdzam | autentyczność | Wojciech Kossak; na górnej listwie krosna nalepka z numerem (tuszem): K | 320; obok numer (czarną kredką): T-175-II 57; ponadto na górnej listwie ramy nalepka aukcyjna Agra-Art z 2010 r.

Napoleona i Sfinksa malował Wojciech Kossak kilkakrotnie, powtarzając ten motyw w nieznacznie różniących się wariantach kompozycyjnych. Sam pomysł tej kompozycji wydaje się być inspirowany znanym powszechnie obrazem sławnego francuskiego malarza-orientalisty Jeana-Léona Gérôme’a z roku 1867/68. Istotne znaczenie miała także – podjęta we wrześniu 1900 roku – wyprawa Kossaka do Egiptu, gdzie wraz z Michałem Gorstkinem Wywiórskim, przygotowywał szkice do zamierzonej panoramy Bitwa pod piramidami.

Pierwsza wersja kossakowskiego Napoleona i Sfinksa powstała jeszcze w tym samym roku 1900, wersję następną artysta opracował w roku 1911 (obie reprodukowane w kolejnych wydaniach albumu K. Olszańskiego, Wojciech Kossak, Wrocław 1976, 1982, 1990). Nasz obraz jest kolejną redakcją tego popularnego tematu.

Kampania egipska miała przede wszystkim na celu osłabienie gospodarczej pozycji Wielkiej Brytanii i dać Francuzom przyczółek, z którego mieli wyruszyć do Indii. 21 lipca 1798 pod piramidami Napoleon powiedział: Żołnierze! Pamiętajcie, że czterdzieści wieków patrzy na was z wysokości tych pomników i poprowadził ich do zwycięstwa, które otworzyło mu drogę do Kairu i pozwoliło zdobyć Egipt.

Prezentowany Napoleon i Sfinks to obraz pełen zadumy. Nie dobiega z niego zgiełk bitewnego pola, nie słychać wystrzałów, czy szczęku szabli. Artysta przedstawił jedynie człowieka w obliczu potęgi starożytnego świata. Napoleon, siedząc na niewielkim murku na pierwszym planie, spogląda przez prawe ramię z podziwem i szacunkiem na Sfinksa i piramidy – symbole czterech tysięcy lat historii. Kampania egipska nie była jedynie wyprawą czysto militarną, lecz również naukową. Napoleon, obok żołnierzy, zabrał ze sobą około 170 badaczy, których zadaniem było zbadanie spuścizny faraonów. Wyprawa ta zapoczątkowała europejską fascynację starożytnością i doprowadziła do kolejnych wypraw archeologicznych.