sygnowany l.g.: 1902 | J Malcz | ewski
Na odwrocie kilka nalepek (druk, atrament): - 1. fragment nalepki wystawy we Lwowie z wpisaną ołówkiem datą 1902: 102 | Nr | Tytuł Portret własny artysty | Wartość do asekuracji ... | Właściciel Jacek Malczewski | Ode[słać] należy ... | Nazwisko ...| Stacy[a] Kraków | Wieś...; - 2. nalepka wystawy w Warszawie w roku 1903: Nazwisko autora Jacek | Malczewski | Rodzaj dzieła ... | Tytuł Portret autora | Wymiar ... | Cena lub jego wartość ... | Adres Kraków | Warszawa d. 2/15 IX 903 r.; - 3. wystawy w TZSP w Warszawie z roku 1925: 11044 Autor Jacek Malczewski | Tytuł Autoportret Rodzaj dzieła ol. | Cena ... Własność W.P. Gutnajer Data nadesłania 20/V 1925 | Mazowiecka 16; - 4. - warszawskiego Salonu Sztuki i Antykwariatu Abe Gutnajera, o treści: No 534 | Nazwisko autora J Malczewski | Rodzaj dzieła olejny | Tytuł Autoportret | Cena ... Cena ... | SALON SZTUKI I ANTYKWARNIA | ABE GUTNAJER | Warszawa - Mazowiecka 16.
zobacz obraz w ramie
Ten intrygujący "Autoportret", nazywany także "Autoportretem ze Śmiercią", długo był własnością samego artysty, do roku 1914 zdobiąc ścianę salonu jego willi na krakowskim Zwierzyńcu. Później trafił do obiegu kolekcjonerskiego - nie było go już w nowym mieszkaniu przy Krupniczej zajmowanym przez Malczewskich od 1916. Wiadomo, że w latach 1924-1926 obraz należał do znanego warszawskiego antykwariusza, Abe Gutnajera i jako jego własność był pokazany w Zachęcie w 1925 na Jubileuszowej wystawie Jacka Malczewskiego. Dalsze jego losy nie były dotąd wiadome; obraz przez lata pozostawał w kolekcji prywatnej, niedostępny i nie znany szerszej publiczności, dla której został ponownie odkryty w XII 1999, na aukcji w D.A. Agra-Art. Od VI 2000 do IV 2008 można go było oglądać w Muzeum Narodowym w Warszawie - początkowo na wystawie Jacka Malczewskiego, a później w stałej galerii malarstwa polskiego (jako prywatny depozyt nr 3282).
Mimo blisko 70-letniej „nieobecności“, "Autoportret ze Śmiercią" bywał jednak przypominany przez badaczy twórczości artysty, interpretujących jego symboliczne treści. J. Puciata-Pawłowska widziała w nim „aluzję do sławy, o którą nie warto zabiegać; krucha jest jak owo źdźbło zboża...“, a A. Ławniczakowa, dostrzegając w nim zapowiedź "Zatrutych studni", powiązała jednocześnie obraz w swoistą triadę z - powstałymi w tym samym czasie - "Autoportretem na tle Wisły" (1901) i "Autoportretem z hiacyntem" (1902). Jest to więc jeden z wcześniejszych autoportretów Malczewskiego, który przywołuje treści symboliczne. Tłem dla postaci Artysty, ubranego w roboczy, poplamiony farbami kaftan, jest tu salon willi na Zwierzyńcu - wnętrze z wygodnymi fotelami, wzorzystym dywanem i wiszącym na ścianie "Portretem narzeczonej", namalowanym w 1887. Byłby to więc dom - ciepły i bezpieczny azyl, gdyby ... nie był widziany „na opak, bo w lustrzanym odbiciu, które zaprzecza jego realności czyniąc zeń mamiącą ułudę. W tym ułudnym wnętrzu pojawia się niepokojąca zjawa - postać kobieca trzymająca w dłoniach czaszkę zdobną w wieniec spleciony z kruchej, zeschłej słomy. Ta swoista Vanitas przywodzi przeczucie Śmierci, świadomość nietrwałości istnienia, gorycz zwątpień i więdnących laurów Sławy.
Warto napomknąć, że obraz - wielokrotnie wzmiankowany i opisywany w katalogach różnych wystaw - doczekał się także szerszego opracowania i analizy w poświęconym mu artykule Autoportret ze Śmiercią. Artystyczne „memento“ Jacka Malczewskiego autorstwa A. Jarosza z Uniwersytetu Wrocławskiego (patrz wykaz publikacji).
Obraz opisywany i reprodukowany w:
- J.Bołoz-Antoniewicz, Katalog wystawy stu dzieł Jacka Malczewskiego, TPSP, Lwów IV-V 1903, s. 58-59, nr kat. 83 (wł. autora);
- Katalog wystawy obrazów Jacka Malczewskiego w gmachu Tow. Zachęty Sztuk Pięknych w Król. Polskiem, [tekst także w jęz. rosyjskim], Warszawa 1903, s. nlb. nr kat. 59 (własność autora);
- Katalog dzieł malarstwa polskiego, Salon Sztuki i Antykwarnia Abe Gutnajera, Warszawa 1924, s. nlb., nr kat. 121;
- IVTY Katalog dzieł sztuki polskiej, Salon Sztuki i Antykwarnia Abe Gutnajera, Warszawa 1924, s. nlb., nr kat. 98;
- Katalog wystawy jubileuszowej Jacka Malczewskiego, TZSP Warszawa VI 1925, s. 9, nr kat. 67 lub 68 lub 69 (wł. Abe Gutnajera);
- Przewodnik nr III po wystawie TZSP, Wystawa jubileuszowa Jacka Malczewskiego, Warszawa czerwiec 1925, s. 7, nr kat. 67 lub 68 lub 69, il. za kartą tytułową (własność Abe Gutnajera);
- [Katalog], Salon Sztuki i Antykwarnia Abe Gutnajera, Warszawa 1926, s. nlb. nr kat. 67;
- A.Heydel, Jacek Malczewski. Człowiek i artysta, Kraków 1933, s.189;
- J. Puciata-Pawłowska, Jacek Malczewski, Wrocław - Warszawa - Kraków 1968, s. 232, il. 155 (poza tekstem; określony jako Auto portret ze śmiercią);
- A.Jakimowicz, Jacek Malczewski i jego epoka, W-wa 1970, s. 37-38;
- A.Ławniczakowa, Jacek Malczewski, Warszawa 1976, s.121;
- Katalog D.A. Agra-Art z dn. 5 XII 1999, nr kat. 30, il.;
- A.Ławniczakowa, Autoportret [w:] Jacek Malczewski 1854-1929. Powrót, Katalog wystawy. Muzeum Narodowe w Warszawie, VI-VII 2000, Warszawa 2000, s.74-75, nr kat. 22, il.;
- A.Jarosz, Autoportret ze śmiercią (1902 r.) Jacka Malczewskiego, Artystyczne „memento“ [w:] Problemy współczesnej tanatologii. Medycyna - antropologia kultury - humanistyka, t. 8. Wrocław 2004, s. 531-538, il. 1;
- A.Jarosz, Autoportret ze śmiercią. Artystyczne „memento“ Jacka Malczewskiego, [w:] „Quart“ Kwartalnik Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Wrocławskiego, Nr 1 (1) 2006, s. 44-54, il. 1.
- S. Krzysztofowicz-Kozakowska, Jacek Malczewski. Życie i twórczość, Wydawnictwo Kluszczyński, Kraków [2008], il. na s. 23
