Agra Art
Galeria Ofertowa

papier żeberkowy z suchą pieczęcią okrągłą w p.g. rogu
61 x 45,5 cm (w świetle oprawy)
sygnowany l.d.: Ignacy Witkiewicz 1909

Eugenia Dunin-Borkowska była wieloletnią przyjaciółką Stanisława Ignacego Witkiewicza (Witkacego). Artysta poznał ją u Marii Dembowskiej, bliskiej przyjaciółki swego ojca Stanisława Witkiewicza, w Zakopanem. Eugenia Dunin-Borkowska sama miała aspiracje artystyczne - ukończyła studia dramatyczne, wystąpiła w sztuce Stefana Żeromskiego "Ponad śnieg bielszym się stanę", pisała wiersze publikowane w krakowskim czasopiśmie „Maski“, malowała, a w 1920 wspólnie z Witkacym napisała dramat "Mister Price, czyli bzik tropikalny". Mąż Eugenii, Władysław Dunin-Borkowski studiował w krakowskiej ASP w tym samym czasie i w tej samej pracowni, co Witkacy (1905-10).

Współcześni opisywali Eugenię jako osobę „podobną do kwiatu wątłego o łudząco miękkich kolcach [...] przenikliwą jak promień Roentgena - intuicja nadzwyczajna, rozumie w ludziach te rzeczy, które stoją poza nawiasem zwykłej świadomości“ (Helena Czerwijowska, narzeczona Witkacego w latach 1912-1913). Pisano też, że „swoją subtelną inteligencją, bystrymi poglądami na sztukę i literaturę, wreszcie kulturą umysłową i estetyczną przypominała ona najlepsze egzemplarze rokokowych sawantek. Miała pastelową, trochę kameralną urodę i maniery wielkoświatowej damy; była jednak dziwnie ściszona i wbrew kobiecej naturze raczej małomówna. Bił z niej niewymuszony wykwint, na który nie pozowała bynajmniej wcale, uderzała przy tym pewnym pociągającym stylem organizacji psychicznej, wysoce wydelikaconej. W jej towarzystwie wypoczywałem duchowo, chociaż prowadziliśmy nieraz wielogodzinne rozmowy o freudyźmie i spengleryźmie, o Huxleyu, o istocie dostojewszczyzny, o teoriach gnostycko-manichejskich, o neoplatoniźmie, a przede wszystkim o Stasiu Witkiewiczu“ (Jerzy Eugeniusz Płomieński, przyjaciel Witkacego).

Eugenia stała się też pierwowzorem jednej z głównych postaci pierwszej, pisanej w latach 1909-1910, powieści Witkacego "622 upadki Bunga, czyli demoniczna kobieta" - markizy Marii de Montfort, którą artysta opisywał jako „kobietę wysoką i szczupłą. Miała blond włosy i ciemne, jak skrzydła lecącego ptaka podniesione brwi. Niebieskie smutne jej oczy miały wyraz prowokujący do najbardziej istotnych zwierzeń i to specjalnie dotyczących nieszczęść interlokutora“.

Przytoczone opisy dobrze korespondują z omawianym portretem, a nawet -
w ciekawy sposób - go interpretują.

Trzy lata później, w 1912 roku, Witkacy stworzył serię kilkunastu bardzo interesujących portretów Eugenii Dunin-Borkowskiej w różnych pozach, strojach i technikach - olejnej, węglowej i fotograficznej - z których do naszych czasów dotrwało zaledwie kilka. Przedstawiają one jednak już kobietę dojrzałą. Omawiany portret jest natomiast jej pierwszym znanym wizerunkiem jako młodej jeszcze dziewczyny, a to przesądza o jego wyjątkowości. Jest to w ogóle jedna z pierwszych prób Witkacego jako portrecisty, obraz powstały 16 lat przed stworzeniem przezeń sławnej Firmy Portretowej „S. I. Witkiewicz“, co czyni go rarytasem kolekcjonerskim, zwłaszcza, że z okresu młodzieńczej twórczości artysty (sprzed I wojny światowej) zachowało się bardzo niewiele prac.

Portret był wystawiony na wielkiej monograficznej wystawie Stanisława Ignacego Witkiewicza w Muzeum Narodowym w Warszawie na przełomie 1989 i 1990 roku.
Opracowała dr Anna Żakiewicz, historyk sztuki
Strona o Witkacym i wykaz publikacji: www.witkacy.hg.pl

Portret wymieniony i reprodukowany w:
- I. Jakimowicz (przy współpracy A. Żakiewicz), "Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885-1939, Katalog dzieł malarskich", MNW Warszawa 1990, s. 71, nr kat. I/81, il.118;
- A. Żakiewicz, "Młodzieńcza twórczość Stanisława Ignacego Witkiewicza 1900-1914", rozprawa doktorska, maszynopis niepublikowany, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2006, s. 100, il. 158.