Pełny tytuł: PORTRET SYBIRAKA JÓZEFA TISLOWITZA. SMUTEK. O POWRÓT DO OJCZYZNY., 1918
Sygn. p.d.: J Malczewski | 1918
Na odwrocie nalepka wystawy Jacka Malczewskiego zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Poznaniu w Barbican Art Gallery w Londynie w roku 1990.
Proweniencja
Obraz był pierwotnie własnością portretowanego, Szymona Tislowitza, a następnie - od ok. 1925 własnością jego syna, dra praw Józefa Tislowitza, który w 1939 użyczył go na krakowską wystawę ...
Pełny tytuł: PORTRET SYBIRAKA JÓZEFA TISLOWITZA. SMUTEK. O POWRÓT DO OJCZYZNY., 1918
Sygn. p.d.: J Malczewski | 1918
Na odwrocie nalepka wystawy Jacka Malczewskiego zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Poznaniu w Barbican Art Gallery w Londynie w roku 1990.
Proweniencja
Obraz był pierwotnie własnością portretowanego, Szymona Tislowitza, a następnie - od ok. 1925 własnością jego syna, dra praw Józefa Tislowitza, który w 1939 użyczył go na krakowską wystawę J. Malczewskiego.
Od rodziny Tislowitzów z początkiem 80. lat XX wieku ten obraz zakupił Mirosław Gardecki, znany kolekcjoner dzieł Malczewskiego. W latach 1997/98 dzieło znalazło się w prywatnej kolekcji w Cieszynie.
Obraz jest portretem doktora Szymona Tislowitza (ok. 1845 – ok. 1925), Polaka i Żyda, gorącego polskiego patrioty zesłanego za swą działalność na Syberię. Dzieło to znane jest także jako Smutek i O powrót do ojczyzny. Tym ostatnim tytułem określił obraz Marek Rostworowski, autor wystawy „Żydzi – polscy”. Dostrzegł on także, że Malczewski przywołał tu – żywe od czasów romantyzmu – analogie i porównania dziejów Izraela i wątku Żyda Wiecznego Tułacza z porozbiorowymi losami Polski i Polaków, pozbawionych niepodległego państwa, często cierpiących wygnanie, przymusową emigrację lub zsyłkę na Sybir. Rostworowski zauważył również odniesienia do symboliki biblijnej i powiązanie treści obrazu ze słowami Dawidowego Psalmu 137.
„Nad rzekami Babilonu, tam siadaliśmy płacząc i wspominając Syjon.
Na wierzbach tamtego kraju zawiesiliśmy nasze lutnie.
Bo którzy nas wzięli w niewolę, tam od nas żądali słów pieśni,
ciemiężyciele nasi chcieli od nas radości:
„Zaśpiewajcie nam którąś z pieśni syjońskich”.
Jakże nam śpiewać pieśń Pańską na ziemi obcej?
Jeżeli zapomnę ciebie, Jeruzalem, niech uschnie moja prawica”
(Psalm 137, 1-5, przekład Czesława Miłosza)
.
Główny bohater obrazu – mężczyzna o szlachetnej powierzchowności – przedstawiony jest jako tułacz, z pielgrzymim kijem w dłoni. Okryty wojskowym rosyjskim szynelem, jaki w obrazach Malczewskiego zwykle nosili sybirscy zesłańcy, gestem przywodzącym skojarzenie z modlitwą, przyciska do piersi okrągłą czapkę. Jego twarz wyraża smutek, żal, tęsknotę. To człowiek głęboko zamyślony, pogrążony we wspomnieniach i refleksjach. Towarzyszy mu kilka postaci, również okrytych szynelami. Ich odwrócone tyłem sylwetki, pochylone, zatopione w modlitwie i płaczu, zwrócone są w stronę rozległego pejzażu z błękitniejącymi na dalekim horyzoncie wodami rzeki. Odniesieniem do słów Psalmu Dawidowego są też rozwiane, złociste i wiotkie gałązki wierzby płaczącej. Wszystko to stwarza sugestywne wrażenie nostalgii i żalu za utraconą Ojczyzną. Nastrój ten wzmacnia jeszcze koloryt obrazu – złociste ugry, różowe-fioletowo brązy, błękit i biel – a także takie szczegóły jak ślubna obrączka na palcu dłoni bohatera czy wątły żółty kwiatek (pierwiosnek?) w ręku jednego z modlących się Żydów .
W latach I wojny światowej Malczewski niejednokrotnie sięgał do symboliki wziętej bądź z Nowego Testamentu, bądź też z ksiąg starotestamentowych, szczególnie z Księgi Ezechiela.
Portret Szymona Tislowitza przywodzi jednak także inne konotacje i wątki. Wątki poświęcone martyrologii Polaków, sybirskich zesłańców, motywy znane z wcześniejszego okresu twórczości artysty, z lat 80. i 90. XIX wieku. Przy tym wszystkim jest to obraz szczególny, wyjątkowy także ze względu na polsko-żydowską symbolikę i odniesienia
Według tekstu Marka Rostworowskiego z katalogu wystawy 1989 oraz załączonej ekspertyzy autorstwa Agnieszki Ławniczakowej (z dn. 2 lutego 2002).
Obraz pokazywany na wystawach:
Kraków 1939; Kraków 1989; Warszawa 1989/90; Londyn 1990; Poznań 1990.
Opisany i reprodukowany:
- Jacek Malczewski 1855-1929, [kat.] Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie, lipiec-sierpień-wrzesień 1939, s. 17, nr kat. 157 (pt. Smutek; wł. dra Józefa Tislowitza);
- Żydzi – polscy. Katalog; wstęp M. Rostworowski, J. Horn, J. Tomaszewski, Wystawę przygotowali D. Dec, K. Moczulska, M. Rostworowski (autor scenariusza), J. Wałek, Muzeum Narodowe w Krakowie, Kraków czerwiec – sierpień 1989, s. 21, 71, nr kat. 689, il. barwna V (jako: O powrót do ojczyzny, portret Józefa Tislowitza; wł. Mirosław Gardecki);
- Malczewski: A Vision of Poland [ katalog oprac. A. Ławniczakowa], Barbican Art Gallery, National Museum, Pożnań, London 1990, s.111, nr kat. 86, il. (wł. Mirosław Gardecki)
- A. Ławniczakowa, Jacek Malczewski. Wystawa dzieł z lat 1890-1926, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Poznań 1990, s.114, nr kat. 86 (wł. Mirosław Gardecki);
- Żydzi w Polsce. Obraz i słowo, Część I Obraz, pod redakcją M. Rostworowskiego, Wyd. Interpress, Warszawa 1993; s. 185, nr kat. 228, il. barwna (wł. Mirosław Gardecki);
- T. Grzybkowska, Świat obrazów Jacka Malczewskiego, Warszawa 1996, s. 144, il. 15.
