pastel, papier, 62,5 × 48,4 cm (w świetle passe-partout)
sygn. l.d.: Witkacy 1929 3/IX, p.d.: NP1 (T.E)
Do obrazu dołączona jest ekspertyza dr Anny Żakiewicz z sierpnia 2017 roku.
Janina z Soborskich Czerbakowa, II voto Bulandowa (1892-1976) w chwili wykonywania jej portretu przez Witkacego była żoną Adama Wiktora Czerbaka (1874-1931) – lekarza, nauczyciela, publicysty i wydawcy. W czasie I wojny światowej urządzał on w Zakopanem seanse spirytystycz...
pastel, papier, 62,5 × 48,4 cm (w świetle passe-partout)
sygn. l.d.: Witkacy 1929 3/IX, p.d.: NP1 (T.E)
Do obrazu dołączona jest ekspertyza dr Anny Żakiewicz z sierpnia 2017 roku.
Janina z Soborskich Czerbakowa, II voto Bulandowa (1892-1976) w chwili wykonywania jej portretu przez Witkacego była żoną Adama Wiktora Czerbaka (1874-1931) – lekarza, nauczyciela, publicysty i wydawcy. W czasie I wojny światowej urządzał on w Zakopanem seanse spirytystyczne i występował jako hipnotyzer. W 1921 roku zamieszkał na stałe w Zakopanem, gdzie w latach 1922-1924 wydawał cykl jednodniówek (Bagno Zakopiańskie, Targowica Zakopiańska, Młot Zakopiański, Pręgierz Zakopiański), w których publikował paszkwilanckie artykuły atakujące władze miejskie oraz miejscowe znakomitości, w związku z czym był jednym z najbardziej nielubianych tam ludzi. Poza tym malował, pisał dramaty i komponował, co sprzyjało jego kontaktom z zakopiańskim kręgiem artystycznym. W sierpniu 1930 Witkacy wykonał dwa jego portrety (oba zaginione), jeden z nich określił jako „szarlatańskoje lico“ (po rosyjsku: twarz szarlatana) i uznał za nieudany, więc wykonał drugi (typ B + d) za 100 zł. Rok wcześniej artysta sportretował żonę Czerbaka, Janinę i zakwalifikował jej wizerunek do typu E, który według Regulaminu Firmy Portretowej zakładał „dowolną interpretację psychologiczną według intuicji firmy“. W praktyce Witkacy stosował tę konwencję w portretowaniu kobiet, których uroda robiła na nim wrażenie. Portret wykonany 3 września 1929 roku przedstawia ciasno skadrowaną głowę kobiety osadzoną na stosunkowo długiej szyi. Takie ujęcie dodaje wizerunkowi ekspresji i występuje w twórczości artysty o wiele rzadziej niż typowe popiersie. Niewątpliwym atutem tego portretu są też wielkie oczy modelki, z uwagą wpatrzone w widza. Ich nieco smutny wyraz oraz zaciśnięte usta o wąskich wargach mogą sugerować jakieś problemy, co było pewnie związane z opisanymi wyżej nienajlepszymi relacjami jej męża z otoczeniem. 12 września 1929 artysta napisał do przebywającej w Warszawie żony: Dziś skończyłem Czerbakową [zob. S.I. Witkiewicz, Listy do żony (1928-1932), oprac. J. Degler, Warszawa 2007, s. 146]. Nie jest wykluczone, że chodzi tu o omawiany portret, zaczęty 9 dni wcześniej, jest też jednak możliwe, że Witkacy, wykonał wtedy kolejny wizerunek tej osoby, ale losy tej pracy pozostają nieznane. Po śmierci pierwszego męża, Janina Czerbakowa wyszła ponownie za mąż – poślubiła Edmunda Bulandę (1882-1951), archeologa, profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (w 1938 został jego rektorem), który w latach 1920-1939 sprawował funkcję prezesa lwowskiego Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych, a po 1945 wykładał na Uniwersytecie Wrocławskim. W 1970 portret trafił do krakowskiej Desy, gdzie został zakupiony przez profesora Janusza Jeljaszewicza (1930-2001), wybitnego mikrobiologa oraz kolekcjonera prac Witkacego.
Z ekspertyzy dr Anny Żakiewicz
Obraz reprodukowany:
– Stanisław Ignacy Witkiewicz 1885-1939. Katalog dzieł malarskich, oprac. I. Jakimowicz, przy współpracy A. Żakiewicz, Muzeum Narodowe, Warszawa 1990, poz. I 1034 (Doktorowa Bulandowa).
