sygn. p.d.: J. Malczewski [podmalowana]
Postać ślepego lirnika była częstym i bardzo ważnym motywem w kulturze polskiej XIX w. Wędrowny starzec, snujący pieśni i opowieści przy akompaniamencie liry, stał się postacią symboliczną o dwoistej naturze, idealnie wpisującą się w ducha polskiego mesjanizmu i dążenia do niepodległości. Był zarówno strażnikiem pamięci, jak i prorokiem. Jako ślepiec, polegał na wewnętrznym wzroku i słowie, stając się żywą kroniką minionych wydarzeń – ...
sygn. p.d.: J. Malczewski [podmalowana]
Postać ślepego lirnika była częstym i bardzo ważnym motywem w kulturze polskiej XIX w. Wędrowny starzec, snujący pieśni i opowieści przy akompaniamencie liry, stał się postacią symboliczną o dwoistej naturze, idealnie wpisującą się w ducha polskiego mesjanizmu i dążenia do niepodległości. Był zarówno strażnikiem pamięci, jak i prorokiem. Jako ślepiec, polegał na wewnętrznym wzroku i słowie, stając się żywą kroniką minionych wydarzeń – bohaterstwa, klęsk, ale i dawnej chwały. Jego ślepota była jednocześnie atrybutem wewnętrznego oświecenia – darem spoglądania poza materialną rzeczywistość. Lirnik stawał się wieszczem, zdolnym do przewidywania przyszłości, zwłaszcza w kontekście losów ojczyzny.
Ta wizjonerska rola czyniła go niemal duchowym przewodnikiem na drodze do odzyskania niepodległości, podtrzymując nadzieję w najtrudniejszych czasach. Łącząc w sobie mądrość przeszłości z proroczą wizją przyszłości, postać lirnika uosabiała nieśmiertelną duszę narodu, której nie zdołały uśmiercić zabory.
Lata 80. XIX wieku były istotnym okresem w twórczości Jacka Malczewskiego. Był to czas formowania się dojrzałej twórczości artysty zaraz po studiach w Krakowie i Paryżu. Widoczne jest oddalenie się Malczewskiego od nurtu akademickiego realizmu i poszukiwania własnego języka wyrazu. Artysta pozostał wierny, zaszczepionemu przez Jana Matejkę, zamiłowaniu do historii i tematyki narodowej. Nie jest to jednak historyzm Matejkowski, pełen triumfu i barwnych scen bitewnych. U Malczewskiego pojawia się głęboka refleksja, smutek i poczucie straty.
Dzieła z tego okresu charakteryzują opowieści o cierpieniu, ale i niezłomności. Malczewski koncentruje się wówczas na tematach związanych z historią Polski, niewolą i martyrologią narodu. Powstają jedne z pierwszych, przejmujących dzieł związanych z tematem zesłańców na Syberię, np. Niedziela w kopalni (1882), czy Sybirak (1887). Artysta czerpie wówczas wiele inspiracji z twórczości Juliusza Słowackiego. Przykładem może być Śmierć Ellenai (1883) zaczerpnięta z poematu wieszcza, która interpretowana jest jako alegoria męczeństwa.
